Het fiscale inzagerecht voor belastingplichtigen

Per 31 december 2025 staat in de Algemene wet inzake rijksbelastingen een nieuw wetsartikel. Dat artikel gaat over het fiscale inzagerecht. Via dit artikel kan de belastingplichtige inzage krijgen in zijn fiscale dossier. Dat dossier bevat in principe alle stukken die betrekking hebben op een belastingaanslag of een andere voor bezwaar vatbare beschikking. Er is sprake van een actief inzagerecht, dus de belastingplichtige hoeft niet steeds een verzoek tot inzage te doen. Het oorspronkelijke voorstel was volgens de wetgever niet goed uitvoerbaar. Daarom is een afzonderlijk wetsvoorstel genaamd ‘Wet stroomlijning fiscaal inzagerecht’ ingediend. In dit artikel behandel ik het fiscale inzagerecht zoals dat per 31 december 2025 geldt.

De kern van het fiscale inzagerecht

Het doel van het fiscale inzagerecht is om belastingplichtigen meer inzicht te geven in de totstandkoming van besluitvorming. Op hoofdlijnen komt dit inzagerecht op het volgende neer:

• Uiterlijk bij het bekend maken van een aanslag of beschikking heeft de belastingplichtige inzage in de daarop betrekking hebbende stukken.
• Die inzage is beschikbaar via de bestaande portalen van de Belastingdienst en de Douane.
• De komende jaren vindt de inwerkingtreding van het fiscale inzagerecht gefaseerd en per belastingmiddel plaats.
• Er komt een tijdelijke facultatieve regeling om stukken al beschikbaar te maken.

Het fiscale inzagerecht gaat niet gelden voor de decentrale belastingen. Dat was oorspronkelijk wel de bedoeling. De wetgever heeft wel onderzoek aangekondigd naar de invoering van een inzagerecht voor de decentrale belastingen. De hiervoor aangevoerde redenen komen op mij meer over als ‘gelegenheidsargumenten’ dan als goede redenen om het inzagerecht voorlopig in reikwijdte te beperken.

Het actief fiscaal inzagerecht

De wetgever is ambitieus en stelt een actief inzagerecht voor. Dat betekent dat belastingplichtigen geen inzageverzoek hoeven te doen. Door in te loggen op een onlineportaal komt de belastingplichtige bij de gedeelde stukken terecht. Dit kan op elk gewenst moment. Het is de bedoeling dat de Belastingdienst op directe en indirecte manier belastingplichtigen gaat informeren over het bestaan van het portaal en de inhoud ervan. Voor minder digivaardige belastingplichtigen is men bezig met het creëren van de mogelijkheid om een geprinte en/of digitale versie van het dossier op te vragen via de Belastingtelefoon of een servicebalie.

De inhoud van het fiscale dossier

Het gaat erom dat de belastingplichtige inzage krijgt in de stukken die de inspecteur ter beschikking staan of hebben gestaan. Dit geldt niet voor stukken van na de bekendmaking van de aanslag of de beschikking. Het is de bedoeling dat onder de stukken die onder het fiscale inzagerecht vallen dezelfde stukken vallen als ‘op de zaak betrekking hebbende stukken’ (lees hier meer over wat onder deze zaakstukken valt). Daarbij is er een belangrijk verschil. Tot de op de zaak betrekking hebbende stukken behoren alleen stukken die voor openstaande geschilpunten relevant zijn. Bij een beroep op het fiscale inzagerecht geldt die beperking niet, omdat er niet per se sprake is van een geschil.

Geheimhouding en het fiscale inzagerecht

Het geheimhouden van stukken is alleen mogelijk als daarvoor gewichtige redenen zijn. Ook dit sluit aan bij de bestaande regels over ‘op de zaak betrekking hebbende stukken’. In de werkinstructie die de Belastingdienst heeft staan voorbeelden van gewichtige redenen. Het gaat dan bijvoorbeeld om de privacy van derden, de controlestrategie en ongehinderde opsporing van strafbare feiten. De wetgever heeft expliciet aangegeven dat er terughoudend moet worden omgegaan met het doen van een beroep op geheimhouding wegens effectieve controle en controlestrategie. In de onlineomgeving waar de belastingplichtige de stukken kan zien, wordt aangegeven of en op welke grond geheimhouding is toegepast.

Kritische dossierbeoordeling door belastingplichtige is noodzakelijk

De wetgever heeft aangegeven dat steeds een belangenafweging plaatsvindt of een stuk gedeeld wordt of niet. Ondanks dat het niet delen van stukken terughoudend moet plaatsvinden, geeft de wetgever aan dat dit een grofmazig en (grotendeels) geautomatiseerd proces zal zijn. Het gevolg is dat het meestal pas in de bezwaarfase zo zal zijn dat een volledige belangenafweging tussen geheimhouding en delen kan plaatsvinden. Belastingplichtigen doen er daarom goed aan om hun fiscale dossier kritisch tegen het licht te houden.

Rechtsbescherming en het fiscale inzagerecht

Omdat belastingplichtigen geen beroep hoeven te doen op het fiscale inzagerecht, is er ook geen besluit dat zij kunnen aanvechten. Als de belastingplichtige de inhoud van het dossier wil aanvechten, dan moet dat in de procedure tegen de aanslag of beschikking. Het nadeel hieraan is dat het voor de belastingplichtige niet mogelijk is om uitsluitend de inhoud van het dossier aan te vechten. Hij dient altijd gronden aan te voeren tegen de aanslag of de beschikking. Naar mijn mening is dat een gemiste kans. Door de gekozen vormgeving is de dwangsomregeling niet van toepassing en is het niet mogelijk om beroep in te stellen wegens het niet-tijdig verstrekken van alle zaakstukken. Dit kan worden ervaren als een gebrek in de rechtsbescherming.

Ingroeimodel voor het fiscale inzagerecht, overgangsregeling en overgangsrecht

De gekozen vorm vereist flinke werkzaamheden binnen de Belastingdienst. Er is daarom gekozen voor een ingroeimodel, waarbij steeds belastingmiddelen worden toegevoegd. Het eerste belastingmiddel is de inkomstenbelasting niet-winst. Voor belastingmiddelen die nog niet zijn toegevoegd geldt steeds een overgangsregeling. Die regeling houdt in dat de inspecteur ervoor kan kiezen om stukken al beschikbaar te maken voordat alle zaakstukken beschikbaar zijn. Het gaat dan om ambtshalve inzage. Dit betreft een discretionaire bevoegdheid van de inspecteur een geen verplichting. Tegen een besluit van de inspecteur over het toepassen van deze overgangsregeling is geen bezwaar of beroep mogelijk. Het ingroeimodel loopt in principe tot 1 januari 2032. Tot slot geldt er overgangsrecht. Dat overgangsrecht bepaalt dat het fiscale inzagerecht alleen van toepassing is op aanslagen/beschikkingen die vanaf een bepaalde datum bekend zijn gemaakt. Hiervoor volgt steeds een aanwijzing.

Advies over de invoering van het fiscale inzagerecht

Het fiscale inzagerecht dat de ‘Wet stroomlijning fiscaal inzagerecht’ regelt wijkt op een aantal onderdelen af van het ooit voorgestelde inzagerecht. Sommige afwijkingen zijn ten gunste van de belastingplichtige, maar bij andere aanpassingen kunnen vraagtekens worden gezet. Hebt u vragen over dit onderwerp? Neem dan gerust eens vrijblijvend contact met ons op.